Leksykologia
added on Feb 19th, 2007
Leksykologia jest działem semantyki zajmującym się badaniem znaczenia słów. Leksykologia wyróżnia dwa przeciwstawne sposoby łączenia formy słów z ich znaczeniem.
- Podejście semazjologiczne - ( z greckiego sema - znak) - to takie, które opisuje polisemię i homonimię formy słowa oraz powiązanie pomiędzy jego różnymi znaczeniami. Podejście to jest wykorzystane w typowych słownikach, gdzie pod jedną formą słowa znajduje się lista jego znaczeń. Np.:
angielskie słowo table ma kilka znaczeń. Niektóre z tych znaczeń są ze sobą powiązane, a więc są polisemiczne. Niektóre są homonimami.
Innymi słowy, podejście semazjologiczne to wzięcie konkretnej formy słowa i analizowanie znaczeń tego słowa. - Podejście onomazjologiczne ( greckiego onoma - nazwa) - to takie, w którym zaczyna się od koncepcji i szuka się różnych form aby wyrazić tą koncepcję. Podejście to jest wykorzystane w słownikach synonimów i antonimów. Np.: koncept: bogaty może być w języku polskim wyrażony na różne sposoby np.: "nadziany", "przy forsie", "zamożny", itp.
Polisemia - wiele znaczeń tego samego słowa, ale są one ze sobą powiązane tym samym źródłem np.: język to organ i mowa ludzka.
Homonimia - wiele znaczeń tej samej formy słowa, ale znaczenia te nie posiadają tego samego źródła np.: zamek - albo u drzwi albo królewski.
Istnieją trzy symiotyczne sposoby komunikacji:
- indeksykalny - bezpośrednie powiązanie znaczenia i formy np: poprzez wskazanie przedmiotu lub słowa onomatopeiczne.
- ikoniczny - bardziej abstrakycjny od poprzedniego np: rysunek
- symboliczny - brak powiązania między znaczeniem a formą np: mowa
Słowa są symbolami, które wskazują na konkretny koncept, ale jedna forma słowa poprzez swoja homonimię i polisemię może wskazywać kilka różnych konceptów.
W 1923 Odgen i Richards wprowadzili trójkąt znaczeniowy (trójkąt semiotyczny), który wygląda w następujący sposób:
Istnieje bezpośrednie połączenie pomiędzy formą a znaczeniem oraz pomiędzy znaczeniem a referentem. Związek ten jest oczywiście konwencjonalny.
Związek pomiędzy formą a referentem jest jedynie pośredni, ponieważ ta sama forma może odnosić się do wielu referentów.
Na przykład: polskie słowo zamek może odnosić się do zamka w drzwiach, zamka przy spodniach, lub wystawnego budynku. Może oznaczać ono również część karabinu. Za każdym razem kiedy chcemy użyć słowa zamek mamy na myśli jedno z tych znaczeń. Referent jest zatem konkretnym obiektem czy też ideą do której odnosi się dana forma. Istotnym elementem jest kontekst w którym dana forma występuje.
Samo słowo zamek przywołuje jedynie dwa znaczenia, które są centralne (prototypowe) dla tej formy. Zamek - coś co zamyka i zamek - okazała budowla. Można powiedzieć, że te dwa znaczenia są znaczeniami centralnymi tej formy. A przecież istnieją różnego rodzaju zamki np: z piasku, zamek u paska, nawet w agrafce możemy mówić o jakimś zapięciu czy też zamku. Wszystkie pozostałe znaczenia będą jedynie peryferalne.
W 1987 G. Lakeoff wprowadził termin "sieć radialna" (radial network), która pokazuje powiązania pomiędzy poszczególnymi znaczeniami tej samej formy. Na przykład:
Sieć radialna koncepcji zamek (do zamykania)
Sieć ta sklada się z centralnego elementu; zamka u drzwi oraz peryferalnych elementów: zamka w karabinie, błyskawicznego, itp.
Wyodrębnia się cztery procesy, które pozwalają nam na skoncentrowanie się na jednym czy kilku elementach jednej kategorii.
- Metonima - (z greckiego onoma - nazwa, meta - zmiana) - słowo mające na celu zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w jakiejś zależności.Np: Biały dom podjął niezbędne działania.
- Metafora - obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione, po to, aby pokazać ich podobieństwo lub analogię np: Ona jest motylem :).
- Uogólnienie - generalizacja - proces rozszerzania znaczenia danego słowa np: miś - męszczyzna, który posiada pewne cechy misia :).
- Specjalizacja - zawężenie - proces zawężania znaczenia danego słowa np: szkoła - jedynie władze szkolne - szkoła zabroniła uczniom palenia na przerwach.
